Lírica grega, Poema dos Irmáns

Safo en catalán

Lemos o coñecido como “poema dos irmáns” por vez primeira en catalán grazas á tradución de Leia Jiménez da Universitat de Barcelona.

Poema dels germans

Sempre murmuraves que Càrax havia arribat
amb una nau plena. Això, crec, Zeus
ho sap i tots els déus; tu no has
de capficar-t’hi,
ans enviar-me i ordenar-me que pregui
una vegada i una altra a la reina Hera
perquè arribi aquí Càrax guiant
una nau, intacta,
i ens trobi sanes i estàlvies. En canvi,
tota la resta d’afers, confiem-la a les divinitats,
ja que després de grans tempestes,
de sobte hi ha bonances.
Aquells que el rei de l’Olimp desitja
que una divinitat favorable els aparti
de sofrences ja són benaurats
i molt venturosos.
També nosaltres, si mai és el cas que alça
Laric el cap i llavors es fa ja un home,
d’enormes angoixes, sens dubte,
de sobte seríem alliberades.

Estándar
Eloxios a Safo, Lírica grega, Poema dos Irmáns

Discusión sobre Safo na BBC

O pasado xoves 9 de abril emitiuse unha entrevista de 47 minutos no programa “On our time” da BBC dedicado únicamente a Safo con especial atención aos novos poemas. Neste programa, o presentador adoita discutir cos convidados diferentes temas de filosofía, ciencia, historia, relixión e da cultura, en xeral.
Neste programa acompañaban ao presentador, Melvyn Bragg, Edith Hall, profesora de Clásicas no King’s College de Londres, Margaret Reynolds, profesora de lingua inglesa na Universidade de Londres Queen Mary e Dirk Obbink, profesor de papiroloxía e literatura grega en Oxford que tanto citamos neste espazo por ser o descubridor dos novos poemas de Safo.

Estándar
Poemas galegos

A nova interpretación dunha familia e do que era un único modelo de feminidade

Comentaba noutra entrada que, xa na primeira publicación no TLS do “poema dos irmáns” de Safo o pasado ano, Dirk Obbink presentaba o que para el era un paralelismo entre as figuras de Safo, Cáraxo e Lárico e as de Penélope, Odiseo e Telémaco, respectivamente. O papirólogo enunciaba no seu artigo esta percepción como unha hipótese de posibles ecos homéricos que, posiblemente, vexamos soamente hoxe despois de ter imaxinado tantas e tantas veces á familia de Ítaca como simples figuras de liñas grosas. Aínda así, pode que a teoría de Obbink sexa de utilidade para imaxinar a situación de drama familiar que describe Safo no seu poema e o papel que esta tiña nel como muller en terra.

O helenismo é un dos temas que a literatura galega toma doutras alleas, xunto co celtismo ou o idilio (tamén de inspiración clásica, desde Teócrito a Ovidio e Virxilio). Numerosos poetas, comezando con Pondal e seguindo por Aquilino Iglesia Alvariño, Ricardo Carballo Calero, Álvaro Cunqueiro ou Xohana Torres servíronse explicitamente da herdanza grega nas súas obras e, en concreto, as figuras de Penélope, Odiseo e Telémaco (este último en menor medida) foron interpretadas unha e outra vez en lingua galega.

Xosé María Díaz Castro (Nimbos, 1961) definía poeticamente Galicia empregando en “Penélope” o mito desta muller que somnolenta tecía e destecía soa polas noites agardando por Odiseo. Esta soidade no traballo e na casa recorda ao poema de Rosalía que, por certo, comeza “Tecin soya á miña tea”. No poema de Díaz Castro a imaxe de Galicia, personificada e cos atributos tradicionais de Penélope, é a da que non avanza, resignada, a da que non se ergue do leito.

Álvaro Cunqueiro debuxaba, pola contra, unha Penélope insomne no seu poema “O retorno de Ulises” (Herba aquí ou acolá, 1980). Nestes versos mestúranse dous mitos: o de Ariadna e Teseo e o de Penélope e Ulises. Despois de tecer toda a noite, esta comeza a soltar os fíos e soña con que un chega ata Ulises, no mar.

Xa na obra de Xohana Torres (Tempo da ría, 1992), Penélope preséntasenos cun caracter totalmente diferente. O prototipo que representara Penélope para o mundo occidental ata este poema de muller fiel e paciente conquista un novo espazo da man da poeta Xohana Torres.

Penélope

Declara o oráculo:
“Que á banda do solpor é mar de mortos
Incerta, última luz, non terás medo.
Que ramos de loureiro ergan rapazas
Que cor malva se decide o acio
Que acades disas patrias a vendima
Que amaine o vento, beberás o viño.
Que sereas sen voz a vela embaten
Que un sumario de xerga polos cons”.
Así falou Penélope:
“Existe a maxia e pode ser de todos.
¿A que tanto novelo e tanta historia?
EU TAMÉN NAVEGAR”

Penélope ou Safo (ou outra) miraban o mar desde casa, pacientes, en Grecia e en Galicia.

Estándar
Poemas galegos

“Comesta dos lobos” ; “βιβρωσκομένη ὑπὸ τῶν λύκων”

Este breve volume de Xesús Alonso Montero reúne unha serie de textos de autores galegos (varios en latín e un en grego) polo eloxio que nestes se fai de Rosalía de Castro. O libro é unha homenaxe ao profesor Sergio Álvarez Campos (1924-1994) como autor dun poema en latín a Rosalía e pola súa labor como tradutor do galego ao latín dun poema de Curros Enríquez e doutro de García Lorca (1935), dedicados tamén a Rosalía.

IMG_20150406_194448

As liñas que máis interesan, pola temática deste espazo, son aquelas que falan do grego. En poucos parágrafos fálase de traducións do galego ao grego clásico, mais tamén ao grego moderno.

O volume comeza coa tradución ao latín de Tomás Viñas de San Luis do poema de Rosalía que comeza co verso “Cando penso que te fuches”, coñecido como “Negra sombra”. No ano 1985 publicábase este mesmo poema traducido ao grego moderno por Mosjos Morfakidis, catedrático da Universidade de Granada.

O autor do libro, Alonso Montero, lembra o mes de maio do ano 1982 cando, xunto con algúns compañeiros e estudantes, rendeu homenaxe ao poeta medieval Mendiño (s.XIII) na illa de San Simón. Esta era a illa na que situaba o poeta a súa cantiga de amigo, a cal vería os seus versos traducidos a vinte linguas nunha edición do propio Alonso Montero. O profesor Sergio Álvarez Campos encargouse da tradución ao latín e ao grego clásico desta cantiga que tamén podía ser lida en chinés, esperanto ou gaélico.

Ademais, o mesmo poema de Curros Enríquez, “A Rosalía”, foi traducido ao latín (por Sergio Álvarez Campos) e ao grego polo helenista Isidoro Millán González-Pardo (1922-2002):

A Rosalía

Do mar pola orela
mireina pasar,
na frente unha estrela,
no bico un cantar.
E vina tan sola
na noite sin fin,
¡que inda recei pola probe da tola
eu, que non teño quen rece por min!

A musa dos pobos
que vin pasar eu,
comesta dos lobos,
comesta morreu…
Os ósos son dela
que vades gardar.
¡Ai, dos que leven na frente unha estrela!
¡Ai, dos que levan no bico un cantar!

E a versión definitiva, de 1996, da tradución de Isidoro Millán:

Παρὰ τὴν ἄμμον θαλάττης
ἐκείνην ἰοῦσαν εἶδον,
ἀστέρον ἐπ’ ὀφρῦσι φέρουσαν,
τῷ στόματι μέλος ἄδουσαν.
Οὕτως δὴ ἐρήμην ἐκείνην εἶδον
ἀπεράντῃ ἐπὶ νυκτί
ὣς τῆς δειλῆς ὕπερ ἐμὲ προσεύχεσθαι
οὐκ ἐμαυτῷ προσεύχοντος τινος ὄντος.

Αὕτη τῶν ἐθνῶν Μοῦσα
ἣν βαδίζουσαν ἐγὼ προσεῖδον,
βιβρωσκομένη ὑπὸ τῶν λύκων,
βιβρωσκομένη δεινῶς ἀπέθανε.
Τὰ ὀστᾶ ἐστιν ἐκείνης
ἃ ὑμεῖς εἶτα φυλάξετε.

Φεῦ τῶν φερόντων ἐπ’ ὀφρῦσιν ἄστρον,
φεῦ τῶν ἀδόντων μέλος τοῖς χειλοῖς.

Estándar
Achados papiráceos, Lírica grega, P.Oxy., Poema da Cipria

De novo o amor quebranta as pernas

ἱμέ]ρω λύ{ι̣}σαντι γόν’ ωμε ‒̣ ̣ [ ×
‒̣ ̣] α α. . [. .]αιμ’ οὐ προ[0-3] ερησ[
. . . ]νεερ . [ . ]α ι

co desexo que debilita os meus xeonllos?
. . . non . . .

ἰμέρω reconstruído por Obbink polos paralelos con Eros noutros poemas de Safo nos que tamén aparece como aquel que afrouxa os membros, aínda que tamén podería ser o que os leva á perdición ou o que destrúe e fai caer á voz do poema (como o perdidit no latín de Catulo 50.16).
γόν’ o profesor Tsantsanoglou propuxo γόνα en acusativo como complemento directo e como parte dunha enumeración de síntomas físicos da forza do amor en contraste co que maquinaba Cipris nos versos anteriores.

No v.7 propón Obbink algo como παῖδα πᾶς e a continuación φαῖμ’ (de novo, proposta de Tsantsanoglou). A última parte conservada deste mesmo verso non apareceu pegada ao papiro e pode que corresponda xusto tras προ ou ben que debamos deixar un espazo de dúas ou tres letras a reconstruír antes de ερησ[.

Parece que despois do último trazo conservado neste verso non seguía o poema pois a superficie está en branco e sen ningún rastro de tinta. Tendo en conta o pouco conservado deste verso e o espazo libre no esquema métrico, propuxéronse varias interpretacións e todas ellas son hipóteses válidas segundo Obbink: εἐρσαι (Burris), συνεργ’, ανεεργ’ ou συνεερμ’ (Benelli).

Esta é a tradución que ofrece Dirk Obbink. Non inclúe o v.8 e completa estes versos co fragmento 16 na edición de Voigt do que xa faláramos (P.Oxy 1231).

because of desire which weakened the knees?
…not…

A seguinte é a tradución de Marco Antonio Santamaría seguindo a versión de M.L. West:

(No me aniquiles), te suplico, (con un amor)
rabioso, (ni nos devastes). Antes no (me)…
…estando enamorada.

É o pouco que ata agora puideron, non ler, senón imaxinar os estudosos citados nestas entradas. O poema de Cipris sería algo similar a estes versos, aínda que pode que dentro dun tempo, xurdan outras lecturas alternativas ou ata pode que un novo achado complete o papiro que temos hoxe:

Como non vai unha sufrir acotío,
Cipria, señora, e non vai desexar facer volver
á que de verdade máis quere?
que pretendes
para, con arrepíos, ferirme sen coidado
co desexo que debilita os meus xeonllos?
. . . non . . .

Estándar
Lírica grega

Fragmento que Safo nunca escribiu

A obra da escritora Carme Riera recorda nalgunhas liñas á de Safo e isto é, penso, unha mostra clara da recepción da poeta de Lesbos como exemplo de subalternidade.

Carme Riera publicaba o seu primeiro libro no 1975 baixo o título Te deix, amor, la mar com a penyora. Nesta recompilación de relatos inclúese o que comparte título co da obra, o cal narra o amor entre dúas mulleres, alumna e profesora, con reflexos sáficos para mostrar desde un primeiro momento a súa intención: permitir que as silenciadas falen.

Comeza a obra cun epígrafe que contén un “fragmento de Safo nunca escrito” (“Fragment mai no escrit de Safo”):

… (Escolliré per sempre més la teva
absència, donzella,
perquè el que de veritat estim
no és el teu cos,
ni el record del teu cos
tan bell sota la lluna;
el que de veritat estim
es l’emprenta que has deixat
sobre l’arena.) …

…(Escollerei para sempre xamais a túa
ausencia, doncela,
porque o que de verdade quero
non é o teu corpo,
nin o recordo do teu corpo
tan belo baixo a lúa;
o que de verdade quero
é a pegada que deixaches
sobre a area.) …

Estes versos preséntanse entre parénteses e puntos suspensivos que, intencionadamente, fan recordar o estado fragmentario das liñas verdadeiramente sáficas.

No fr.12 (Voigt) de Safo (no que se enumeran os síntomas do desexo no corpo da voz do poema), non recoñecemos a identidade dunha das persoas ata o final. Así, no relato de Riera, tampouco sabemos de María ata o final, aínda que hai outros indicios.

Dise nese relato en forma de carta (emprego a tradución ao español “Te dejo, amor, el mar como prenda” do orixinal en catalán): “No fue en los libros ni en las películas donde aprendí a vivir la historia de nuestra historia.” (Riera: 56). Si en Safo. Como dicía na pasada entrada, na súa obra a voz ven doutro círculo que é o que non entra neses libros e películas dos que fala Riera. Neste círculo (palabra elexida non casualmente, senón coa pretensión de recordar o grupo que rodeaba a Safo) a muller actúa como suxeito activo do desexo que rompe o que se deu en chamar o “triple edicto de tabú, non existencia e silecio”.

É maioritaria a opinión tradicional que defende que na obra sáfica a expresión do amor lésbico non trascende a esfera do privado e persoal e non parece necesario salientar que non se trata dun proceso voluntario de creación dunha identidade lesbiana. Igualmente, na novela española de finais do século XX as protagonistas pechan, normalmente, ese amor tras as paredes das súas habitacións e só permiten que sexa coñecido polas persoas dun círculo cercano.

Estándar
Anthologia Graeca, Lírica grega

É Safo a voz recoñecible do subalterno?

Viaxamos uns días fóra de Grecia e dirixímonos á Galicia do ano 1865. Concretamente, imos a Lugo, onde se publicaba por primeira vez no Almanaque de Galicia o artigo “Las literatas. Cartas a Eduarda” de Rosalía de Castro. Nel abordábanse as dificultades que atopaban as mulleres para dedicarse á vida literaria.

Rosalía ataca esa sociedade que critica a unha muller escritora buscando razóns para facelo nas súas explicacións ante o público ou no feito de fuxir delas, por falar orgullosa e por facelo modesta cuestionando sempre o seu talento.

Parece razoable meter todos estes prexuízos entre o resto da nosa equipaxe e levalos de novo á Grecia de Safo pois aparecen apoiados en fontes que con posterioridade á vida da poeta deixan constancia dela. Non me ocupo agora de todos os textos que conteñen descualificacións directas a Safo (na maioría dos casos, non pola súa obra, senón por construcións maliciosas no aire ao redor da súa figura) nin tampouco do emprego que fixo dela o xénero cómico. Algunhas fontes, se ben recoñecen o valor da obra sáfica, empregan un ton diferente ao das críticas de obras con autoría masculina.

Aristóteles (Retórica 1398 b12) salienta o feito de que Safo era unha muller como elemento que sorprende ao considerar as honras que a xente de Mitilene lle dedicou:

πάντες τούς σοφούς τιμῶσιν· Πάριοι γοῦν ‘Αρχίλοχον
καίπερ βλάσφημον ὄντα τετιμήκασι, καὶ Χῖοι Ὅμηρον
οὐκ ὄντα πολίτην, καὶ Μυτιληναῖοι Σαπφώ καὶπερ γυναῖκα οὖσαν.

Cada quen honra aos seus sabios. Por exemplo, os de Paros rinden homenaxe a Arquíloco aínda que fose un blasfemo, e os de Quíos a Homero que non era cidadán, e os de Mitilene a Safo aínda que era unha muller.

A muller é comparada entón ao impío e a aquel que non era cidadán. A seguinte testemuña é de Antípatro (Antoloxía Palatina 7, 15) e mostra de novo a clara división de esferas:

οὔνομά μευ Σαπφώ, τόσσον δ’ ὑπερέσχον ἀοιδῶν
θηλειᾶν ἀνδρῶν ὅσσον ὁ Μαιονίδας.

O meu nome é Safo e destaquei tanto entre as poetas
mulleres como Homero entre os homes.

Co paso do tempo, entón, seguía a ser posible identificar o grupo de escritoras etiquetado coa palabra “mulleres” como un grupo de creadoras que xorden do subalterno e desde o que, unha vez dentro do círculo (xa non fóra, no marxinal), as afortunadas como Safo ou Rosalía poden cantar eses outros mundos: o aquí de Penélope e non a volta da guerra de Ulises, o aquí de Mitilene e non o do Exipto de Cáraxo. Este fenómeno ofrece a oportunidade de ler desde outro punto de vista. Como tería contado Dórica o que lemos no poema de Safo? Ademais, semella que reduce o gran salto que atopamos entre os nosos ollos e os da personaxe se é ela quen conta o que está a ver e non outro que pensa ver o mesmo, mais está a conformar a historia mirando desde un ángulo diferente.

Chegamos entón a pregunta que facía no título. Comentábamos noutra entrada que Safo constitúe un unicum na lírica grega arcaica. O fenómeno que representa a súa obra é análogo ao do xurdimento de voces que ao longo da historia falaron desde a marxe. Estas voces son polas que Gayatri Spivak preguntaba: “pode o subalterno falar?”.

Parece obvio que, en comparación con outras voces femininas, a de Safo foi unha protexida da transmisión. Aínda así, baixo todas as liñas que falan dela atopamos soamente algúns fragmentos firmes; o único que conservamos dela por causas diversas. Di Aurora Luque;

En las rutas de la transmisión, los agentes destructivos han sido múltiples: la sorda indiferencia, las larvas, el azar, los propios avances técnicos de la escritura, los climas, las religiones, las ratas.

Hoxe parece que o paso do tempo estaba decididamente contra os seus fragmentos. Aínda así, penso que se pode afirmar que Safo, desde a súa posición ao marxe (como muller, mestra e homosexual, o que a estigmatizou tempo atrás), conquistou un lugar no grupo da lírica grega e non por iso debe ser xulgada como un exemplo non válido do subalterno, senón como posible voceira das que non puideron chegar a ser recoñecidas. Esta é a miña tentativa de resposta á pregunta de Spivak, cando canta Safo non canta o subalterno?

Estándar